Libelle: WAAROM JE MEDISCH ADVIES VAN INFLUENCERS NIET ZOMAAR MOET AANNEMEN

WAAROM JE MEDISCH ADVIES VAN INFLUENCERS NIET ZOMAAR MOET AANNEMEN

Bij al die filmpjes die influencers plaatsen over gezondheidssupplementen en voedingspreparaten, denken we al snel: ach, proberen kan geen kwaad. Dat kan het wel!

TekstAMANDA VAN SCHAIK19 JUNI 2024

Huisarts Stefan van Rooijen ziet de schrijnende gevolgen van sociale media in zijn spreekkamer. “Er kwam een negentienjarige vrouw langs die ongewenst zwanger is. Ze gebruikte geen anticonceptie maar ging temperaturen, in navolging van influencers die dit promoten. Wat er niet bij wordt verteld, is dat deze methode onbetrouwbaar is. Het risico op een zwangerschap als je alleen afgaat op je lichaamstemperatuur, is maar liefst twintig procent.” Ook was er een patiënt die voorgeschreven antibiotica niet wilde slikken. Ze had online gelezen dat dit slecht voor haar was. “Omdat haar lichaam de infectie niet kon opruimen, raakte ze in een septische shock en belandde op de intensive care.”

Op sociale media worden we overspoeld door medische desinformatie. Het is daarom belangrijk dat hier ook artsen actief zijn om juist betrouwbare informatie te verspreiden, vindt Van Rooijen. Hij doet dat zelf voor Dokters Vandaag, een TikTok-kanaal waar artsen hun kennis delen. “Veel influencers geven echt schadelijke informatie, bijvoorbeeld dat zonnebrandcrème kankerverwekkend zou zijn. Dat is niet waar. Juist zonder zonnebrandcrème in de zon zitten, vergroot de kans op kanker.” En dan is er een groeiende groep supplementverkopers, een doorn in het oog van menig arts. “Zelfbenoemde gezondheidsgoeroes die beweren dat bepaalde voedingssupplementen je van de meest uiteenlopende kwalen genezen... Waar ze het níet over hebben, is dat een teveel van bepaalde vitamines of mineralen ernstige bijwerkingen kan hebben.

”WAAROM JE MEDISCH ADVIES VAN INFLUENCERS NIET ZOMAAR MOET AANNEMEN Te hoge dosis

Zo liep Lilli (47) zenuwschade op door een overdosis vitamine B6. “Ik was erg moe en besloot een vitaminecomplex voor vrouwen te gaan slikken. De eerste periode werkte dat goed, ik kreeg zowaar meer energie. Maar na een half jaar werd ik zieker en zieker. Ik kreeg zenuwklachten, voelde stroomstoten langs mijn ruggengraat, mijn been leek ineens gevoelloos, overal had ik tintelingen en een branderig gevoel. Na uitgebreid onderzoek via de huisarts bleek dat ik een overschot aan vitamine B6 in mijn bloed had.

Dat kwam door het middel dat ik was gaan gebruiken. De hoeveelheid B6 die daarin zat, was ver boven het aanvaardbare maximum. Nog steeds heb ik last van zenuwklachten, volgende maand ga ik naar de neuroloog. Vitamines zijn niet allemaal ongevaarlijk.” De Europese Voedselveiligheid Autoriteit heeft de aanvaardbare bovengrens voor vitamine B6 vastgesteld op 12 milligram per dag, maar er worden nog steeds supplementen verkocht die hier ruim boven zitten. Van Rooijen: “Dat vitamines en mineralen onmisbaar zijn voor een gezond leven betekent niet dat méér van deze stoffen je gezonder maken. Veel mensen beseffen niet dat bepaalde klachten juist door supplementen kunnen ontstaan. Ze denken: baat het niet, dan schaadt het niet. Maar het kan wel schaden. In het gunstigste geval plas je het teveel uit. Maar er zijn ook gevallen waarin een hoge dosis vitamines of mineralen schadelijk is en kan leiden tot nier-, lever- en zenuwschade, hoofdpijn en darmklachten.”

De nierfunctie van Dunya (39) verslechterde door een teveel aan vitamine D.

“Ik heb een kaliumtekort en slik dus kaliumtabletten. Hiervoor sta ik onder controle bij een internist, want kalium kan de nierfunctie beïnvloeden. Alles ging goed, tot ik last kreeg van een winterdip. Internet en sociale media staan vol met adviezen, dus ik kocht bij de drogist potjes met vitamine D en vitamine B-complex – waarin ook vitamine D zat. Na een tijdje slikken kreeg ik hoofdpijn, ik was slaperig en misselijk en had minder eetlust. Mijn bloed en urine werden onderzocht, mijn vitamine D-gehalte bleek veel te hoog. Hierdoor had ik ook te veel calcium in mijn lijf, wat tot verkalking leidde. Mijn nierfunctie was nog maar veertig procent. Ik stopte meteen met alle supplementen. Als ik een paar weken door was gegaan, had het nog slechter kunnen aflopen. Dan was er sprake geweest van nierfalen. Ik had geen idee dat er zoiets bestond als een teveel aan vitamine D. Vitamine D is toch gezond? Wat kan er misgaan? Maar ieder lijf is anders en de combinatie van supplementen zorgde bij mij voor het stapelen van vitamine D.”Koop liever groenten De welzijnsindustrie is een grote en groeiende business. Uit onderzoek van marktonderzoeksbureau Multiscope blijkt dat Nederlanders in 2023 alleen al aan kruiden- en voedingssupplementen 1,6 miljard euro uitgaven, 200 miljoen meer dan het jaar daarvoor. Terwijl maar een heel kleine groep deze supplementen nodig heeft. Van Rooijen: “Chronische vitamine- of mineralentekorten komen nauwelijks voor in Nederland. Heeft iemand een tekort, dan is dat meestal gerelateerd aan onderliggende gezondheidsproblemen, zoals darm- of nierziekten, of bepaald medicijngebruik. Bepaalde groepen hebben extra vitamines en mineralen nodig. Denk aan foliumzuur voor zwangere vrouwen, vitamine B12 voor veganisten, en vitamine D voor ouderen, zwangere vrouwen, jonge kinderen en mensen met een donkere huidskleur. 98 procent van de mensen heeft geen extra vitamines nodig.

Als je gezond en gevarieerd eet, krijg je genoeg binnen.” Niet iedereen eet even gezond, toch? “Dan nog heeft een supplement geen toegevoegde waarde. Het zal nooit het effect van gezonde voeding vervangen. Geef je geld liever uit aan groenten dan aan een potje pillen.” Zo gaat het in zijn praktijk de laatste tijd veel over magnesium. “Dit wordt op TikTok als een wondermiddel gepresenteerd: spieren kweken, beter slapen, slimmer worden, alles kan met magnesium. De kans dat er bij iemand die geen ziektes onder de leden heeft sprake is van een tekort, is nihil. Door die influencers worden veel klachten onterecht aan een magnesiumtekort toegeschreven. Een hoge dosis zal vooral leiden tot misselijkheid en diarree.

”In de fuik

Het valt huisarts Van Rooijen op dat veel influencers volgens een vast stramien werken. “Ze zijn goed in marketing. Eerst zaaien ze angst: ‘Dit heeft je dokter je niet verteld’, of: ‘Big Pharma wil dit geheimhouden’. Dan kaarten ze een probleem aan en geven de oplossing: neem deze supplementen. Jij vult je winkelmandje, de influencer en het supplementenbedrijf vullen hun zakken. Iedereen zonder relevante opleiding kan online onzin over gezondheid verspreiden, er is nul toezicht op.” Veel van die zelfbenoemde deskundigen hebben indrukwekkende titels of opleidingen die inhoudelijk echter weinig om het lijf hebben.

Zo struikel je online over de orthomoleculaire voedingstherapeuten. Klinkt imponerend, maar een cursus tot orthomoleculair adviseur bij Ortho Health Foundation duurt slechts vier dagen. Saillant detail: dit opleidingscentrum is opgericht door supplementenfabrikant Vitakruid. Of iemand echt kennis van zaken heeft, is daarom vaak lastig in te schatten. Voor je het weet, beland je in een fuik van gezondheidsmythes. Van Rooijen: “Wanneer iemand op sociale media berichten aanklikt, zorgt het algoritme dat diegene steeds meer van dit soort berichten ziet. Hierdoor wordt het gemakkelijker om foute claims te geloven.

”Leven op een shotje sap

Evelien (45) kwam terecht in een detoxfuik. “Instagram zit vol influencers die jubelen over de positieve effecten van een sapdetox, die zag ik allemaal op mijn tijdlijn. Ik dacht: ik moet ook detoxen, dat is goed voor de lijn en de algehele gezondheid. Dus ik ging op wandeldetox, want een weekje wandelen en ontgiften leek me extra gezond. Dat viel tegen. Ik kreeg water en kruidenthee en drie keer per dag een shotglaasje sap met daarin meer fruit dan groenten. Mijn bloedsuikerspiegel sloeg op hol en ik kreeg een hypo. Ik ging zweten, trillen, kreeg hartkloppingen en moest gaan liggen op het wandelpad.

Na deze episode kreeg ik een extra sapje, wederom een miniglaasje. Dat zette geen zoden aan de dijk, dus ik ben zelf maar eten gaan kopen. Dacht ik goed bezig te zijn met mijn gezondheid, ging ik bijna out.” Van Rooijen: “Voor de gezondheid heeft zo’n detox geen nut, je lever zorgt al voor het ontgiften.” Wat wel wetenschappelijk bewezen bijdraagt aan de gezondheid: langdurig energie stoppen in een gezonde leefstijl. “Maar dat kost veel meer tijd en inspanning. Dan is een hapklare oplossing, zoals een pil die alles oplost, veel aangenamer. Bestond er maar zo’n magisch supplement! Tot die tijd blijft het advies: eet gevarieerd en zorg elke dag voor voldoende beweging en ontspanning. Dat levert de meeste gezondheidsvoordelen op.”

Wat zijn de feiten en fabels rondom zogenaamde ‘superfood’? Voedingswetenschapper Annet Roodenburg geeft de antwoorden.

Avocado’s, matcha, havermout, smoothies; sociale media lopen over van gehypete producten die zouden zorgen voor een betere weerstand, meer energie en gewichtsverlies. Helaas bestaat er niet zoiets als superfood, een ultieme bron van vitamines en mineralen die je gezondheid een boost geeft. We vroegen voedingswetenschapper Annet Roodenburg, lector voeding en gezondheid aan de HAS green academy, naar de feiten en fabels.Wat zijn de grootste misvattingen over voeding?“E-nummers zijn slecht, alleen natuurlijk en puur is gezond. We hebben supplementen nodig. En suiker is verslavend. Dit klopt allemaal niet. Suiker is niet ver­slavend en die slechte reputatie van E-nummers is nergens voor nodig, dit zijn de best onderzochte toevoegingen van de Europese Unie. Een tomaat bevat van nature al vijftien E-nummers. Over die tomaat gesproken: je darmen nemen voedingsstoffen uit bewerkte tomaten(puree) zelfs beter op dan uit verse tomaten. Groenten uit blik en potjes en de diepvries hebben het hardnekkige imago dat ze ongezond zijn, terwijl dit echt achterhaald is. Nog een misvatting is dat kokosvet een superfood zou zijn. Kokosvet is ongezond, het bevat veel verzadigd vet dat het risico op hart- en vaatziekten verhoogt. Er bestaan sowieso geen superfoods, het sleutelwoord bij gezonde voeding is variatie. Diëten die bepaalde productgroepen uitsluiten – geen zuivel of brood, alleen vetten, alleen plantaardig – zijn ongezond want zo krijg je niet alle essentiële voedingsstoffen binnen. Supplementen zijn nodig voor bepaalde risicogroepen, zoals vitamine B12 wanneer je uitsluitend plantaardig eet. Maar een pilletje kan nooit fruit of groente vervangen. Onderzoek laat zien dat groente en fruit juist zo gezond zijn vanwege de unieke combinatie van vitamines, mineralen en vezels in elk stuk fruit of groente. Dat geldt ook voor andere productgroepen. Daarom is gevarieerde voeding belangrijk. Het is in principe niet nodig om supplementen te slikken, dit kan zelfs gezondheidsrisico’s opleveren.”

Hoe onderscheid je goed van slecht advies?“Bij informatie over gezondheid en voeding kun je checken: wie is de bron, wat is de motivatie van de bron en waar komt de financiering vandaan? Let ook op de titels van ‘deskundigen’. Iedereen kan zich voedingscoach noemen, maar een opleiding tot voedingswetenschapper duurt vijf jaar. Een diëtist mag zich pas zo noemen na het succesvol afronden van een vierjarige hbo-opleiding. Wordt er een onderzoek aangehaald, onthoud dan: het resultaat van een enkel onderzoek is niet voldoende voor een advies. Om van wetenschappelijk bewijs te spreken, is het nodig dat soortgelijke studies door andere onderzoekers tot dezelfde conclusies leiden. Het Voedingscentrum, een onafhankelijke stichting die gefinancierd wordt door de overheid, dus zonder commercieel belang, houdt alle onderzoeken bij en geeft betrouwbaar advies.”Wat staat er op het menu als je gezond bezig wil zijn?“In het kort: eet gevarieerd, niet te veel, en drink geen alcohol. Eet volop groente en fruit en gebruik volkorenproducten, zoals volkorenbrood, havermout, volkorenpasta, zilvervliesrijst of couscous. Eet minder vaak vlees en meer plantaardig, wissel af met vis, peulvruchten, eieren of vegetarische producten. Zorg voor genoeg zuivel zoals melk, yoghurt en kaas. Gebruik zachte of vloeibare smeer- en bereidingsvetten. Drink voldoende vocht zoals kraanwater, thee en koffie zonder suiker. Twijfel je of je voldoende voedingsstoffen binnenkrijgt, vul dan Mijn Eetmeter van het Voedingscentrum in. In deze app kun je bijhouden wat je eet, en in het gedeelte ‘Mijn voedingsstoffen’ is te zien hoeveel energie, vetten, eiwitten, koolhydraten, vitaminen en mineralen je binnenkrijgt. Ook voor heel veel andere vragen over gezonde voeding kun je bij het Voedingscentrum terecht.”

Betrouwbare informatie Op voedingscentrum.nl en thuisarts.nl staat betrouwbare en onafhankelijke informatie over gezondheid en voeding. Op TikTok is deze te vinden bij @doktersvandaag, een initiatief van Prappers Media Group.